Pravni osnov za osnivanje, registraciju i rad nevladinih organizacija utvrđen je Ustavom Bosne i Hercegovine, koji kroz Katalog prava (čl. 2 tačka 3) predviđa i „slobodu udruživanja sa drugima“. To je, dakle, ustavno pravo svih fizičkih i pravnih lica da se udružuju, pa i stranih državljana uz određene uslove na teritoriji Bosne i Hercegovine. Važeći pravni okvir za rad OCD-a u BiH čine usaglašeni državni i entitetski zakoni o udruženjima i fondacijama, koje su u periodu 2001-2002. godine usvojila nadležna zakonodavna tijela, a isti su bili predmetom određenih izmjena i dopuna u kasnijem periodu. To su važeći Zakon o udruženjima i fondacijama Bosne i Hercegovine (SG BiH br. 32/01, 42/03, 63/08, 76/11 i 94/16), Zakon o udruženjima i fondacijama Federacije BiH (SG FBIH br. 45/02), te Zakon o udruženjima i fondacijama Republike Srpske (SG RS br. 52/01, 42/05). Ovi zakoni na istovjetan ili veoma sličan način regulišu pitanja osnivanja udruženja i fondacije, postupak registracije kod nadležnih institucija (sticanje svojstva pravne osobe), obavezne organe (tijela) i akte udruženja, imovinu te prestanak rada i kaznene odredbe. Na ostala pitanja o radu OCD-a koja nisu direktno obuhvaćena ovim lex specialis propisima primjenjuje se drugi propisi koji regulišu određene specifične oblasti za sve pravne osobe (na primjer porezi, radni odnosi, poslovanje u prometu). Važno je istaći da se organizacije civilnog društva mogu registrovati jedino kao „udruženja“ i „fondacije“ − to predstavlja jedinu moguću pravnu opciju da dobiju pravni subjektivitet i da se uključe u pravno poslovanje. Ako su svi zakonski uslovi ispunjeni, udruženju se izdaje dozvola o upisu u registar udruženja ili fondacija. Ovu dozvolu, u formi upravnog akta „rješenja“, donosi i dostavlja organ koji je vršio registraciju (ministarstvo/sud), a ona sadrži: a) datum upisa, b) registarski broj pod kojim je izvršen upis, c) naziv, skraćeni naziv i naziv na stranom jeziku (ako postoji) i adresu udruženja, d) znak udruženja (ako postoji), e) ciljeve i djelatnosti za koje je udruženje osnovano, f ) imena i adrese lica koja su ovlaštena za zastupanje i predstavljanje.

U prvom koraku u procesu podnosi se zahtjev za upis, koji treba dostaviti organu za registraciju (ministarstvu/sudu). Uz zahtjev se prilažu i dokumenti: 1. osnivački akt; 2. statut udruženja (s jasno definisanim ciljem i djelatnošću udruženja); 3. spisak osnivača i članova upravnih organa (u formi „odluke“ koju donosi osnivačka skupština, sa ovjerenom fotokopijom lične karte ako je osnivač lice iz BiH, odnosno pasoša ako je stranac, ili izvod iz registra ako je pravno lice); 4. imena i adrese osobe/a koja su ovlaštene za zastupanje udruženja (u formi odluke sa ovjerenom fotokopijom lične karte i ovjerenim potpisom te osobe/a); 5. naziv udruženja i skraćeni naziv ako postoji; 6. primjerak i otisak znaka udruženja ako je predviđen statutom. Potrebno je još dostaviti i zapisnik sa osnivačke skupštine. Radi olakšavanja procesa i bolje komunikacije sa strankama, pojedina ministarstva su učinila dostupnim obrasce na WEB stranicama – nivo BiH, (http://www.mpr.gov.ba/organizacija_nadleznosti/uprava/registracije/Default.aspx?id=1903&langTag=bs-BA); Nivo Federacije BiH (http://www.fmp.gov.ba/bs/upis-u-registar-udruzenja.html). U Republici Srpskoj proces registracije se odvija u osnovnim sudovima koji se nalaze u području sjedišta okružnog suda (Banja Luka, Bijeljina, Doboj, Istočno Sarajevo, Trebinje). Registracija se izvršava u nekom od osnovnih sudova u navedenim opštinama, prema kriteriju geografske pripadnosti u odnosu na sjedište organizacije. Ako su svi zakonom propisani dokumenti uredni, sud će u roku od 30 dana od dana prijema dokumenata donijeti rješenje o upisu osnivaču udruženja, čime je udruženje postalo pravno lice. Na web stranici Osnovnog suda Bijeljina možete dobiti osnovne informacije o dokumentaciji koju je potrebno pripremiti i sudu dostaviti prilikom osnivanja i registracije udruženja građana – https://www.pravosudje.ba/vstv/faces/vijesti.jsp?id=64892. Važno je naglasiti da ako udruženje napravi izmjene i dopune statuta koje se odnose na djelatnost i ciljeve udruženja, naziv, adresu, potom članove upravnih tijela (uključujući lica koja su ovlaštena za zastupanje), ta promjena se mora registrovati kod nadležnog ministarstva pravde (u FBIH ili u državi), odnosno suda u RS.

U roku od 30 dana od dana uredno primljenog zahtjeva navedeni državni, odnosno entitetski organi će odobriti ili odbiti registraciju udruženja na temelju svoje pisane odluke (rješenja). Odobrenje o upisu (rješenje) sadrži sljedeće elemente: a) datum upisa, b) registarski broj pod kojim je izvršen upis, c) naziv, skraćeni naziv i naziv na stranom jeziku (ako postoji), te adresu udruženja ili fondacije, d) znak (ako postoji), e) ciljeve i djelatnost za koje je udruženje osnovano, f ) imena i adrese lica ovlaštenih za zastupanje. U slučaju nepotpunog zahtjeva, organ koji vrši registraciju (ministarstvo pravde/sud) će obavijestiti podnositelja da u roku od 15/30 dana (15 dana u Federaciji BiH, 30 pri registraciji na nivou Republike Srpske i Bosne i Hercegovine) ukloni nedostatke obavještavajući ga o prirodi nedostataka. Ukoliko u tom roku podnositelj ne ukloni navedene nedostatke, ministarstvo/sud će rješenjem odbaciti zahtjev za upis u registar, tj. neće izvršiti upis udruženja. Najčešći razlozi u praksi koji čine jedan zahtjev za upis nepotpunim povezani su sa neprecizno definisanim ciljevima i djelatnostima udruženja, odnosno sa izostavljanjem nekog od obaveznih elementa statuta kao i manjkavostima osnivačkog akta (odluke o osnivanju). O obaveznom sadržaju ovih dokumenata će biti naknadno govora. Osim toga, kod registracije na državnom nivou naziv udruženja mora biti napisan na sva tri službena jezika u BiH kao i na dva pisma.

Udruženje može obavljati srodnu privrednu djelatnost, ali isključivo ako je osnovna svrha tih djelatnosti ostvarivanje ciljeva utvrđenih statutom (prodaja vlastitih proizvoda ili pružanje usluga). To je smatra jednim od načina samofinansiranja udruženja. Takve djelatnosti moraju biti srodne ciljevima utvrđenim u statutu, a dobit se ne dijeli među osnivačima i članovima, već investira dalje u statutarne aktivnosti. Obavljanje nesrodnih privrednih djelatnosti (tj. takvih djelatnosti koji nisu neposredno povezane sa ostvarivanjem ciljeva iz statuta) može se vršiti samo preko posebno osnovanog pravnog lica. Već u samoj definiciji udruženja navedeno je da njegova svrha nije sticanje dobiti (profita) za razliku od preduzeća. Osnivačima, članovima udruženja, članovima upravljačkih organa, odgovornim licima, radnicima ili donatorima nije dozvoljeno da stiču direktnim ili indirektnim putem dobit ili drugu materijalnu korist iz djelatnosti udruženja. Ovo se ne odnosi na naknade za rad ili nadoknade troškova tim licima u vezi sa ostvarivanjem zakonitih ciljeva i aktivnosti udruženja koji su uređeni statutom.

Udruženju se može zabraniti rad ako djeluje protivno Ustavu, odnosno podstiče vjersku, rasnu, nacionalnu mržnju ili diskriminaciju. Takođe, ako je udruženje ponovo kažnjeno za isti prekršaj u situacijama kada: a) nastavlja vršiti djelatnosti koje nisu u skladu sa statutom; b) u pravnom prometu ne koristi svoj naziv pod kojim je upisano u registru; c) ne prijavi promjene podataka u registru koje je u obavezi u roku od 30 dana od dana nastupanja promjene; d) ako ne upotrijebi višak prihoda nad rashodima koje je ostvarilo obavljanjem privredne djelatnosti na način predviđen zakonom i statutom. Udruženje može prestati da postoji dobrovoljno ili po sili zakona. Odluka u slučaju dobrovoljnog prestanka donosi se najčešće dvotrećinskom većinom glasova članova udruženja, ako statutom nije drugačije predviđeno. Tada se usvaja plan likvidacije. Također smatra se da je udruženje prestalo djelovati ako se njegov broj članova smanjio ispod tri člana, odnosno ako je proteklo dvostruko više vremena od onog perioda koji je određen za održavanje skupštine, a sama skupština nije održana.

Dva ili više udruženja mogu oformiti savez, odnosno drugi oblik udruživanja gdje se njihovi interesi povezuju na jednom višem nivou, gdje svako udruženje i dalje zadržava svoj pravni subjektivitet, a savez se također upisuje u registar. Od udruživanja u savez treba razlikovati spajanje u drugo tj. stvaranje novog udruženja na koje prelazi imovina tri ili više udruženja koja su predmet spajanja. Osim toga, registovano udruženje može se podijeliti na dva ili više udruženja. Udruženja koja se spajaju odnosno dijele prestaju da postoje pravno, a na novonastalo udruženje se primjenjuju pravila kao prilikom registrovanja prvobitnog udruženja. To znači da se novonastala udruženja upisuju u registar.

Mreža nevladinih organizacija je neformalni savez većeg broja organizacija, grupa i/ili pojedinaca koji zajedno žele riješiti određeni problem. U takvom savezu nevladinih organizacija svaka članica zadržava autonomiju svog djelovanja, ali je dužna da poštuje zajednička pravila i doprinosi radu mreže. Umrežavanje omogućuje da razvijete mrežu kontakata i saveznika koji vam neformalno mogu pomoći u vašem radu. Dobri kontakti mogu podići kredibilitet ideji za koju se zalažete. Ovi kontakti mogu biti druge organizacije angažovane na sličnoj vrsti posla, novinari, akademski građani, ključne osobe za oblast na kojoj radite, ljudi uključeni u formiranje politika i stavova, itd. Ponavljamo, kod stvaranja mreža naglasak je na razmjeni. Mrežu čine pojedinci ili grupe udruženi u tek ovlaš strukturiranu grupu. Mreža kontakata također vam obezbjeđuje stalan protok informacija o novim dešavanjima što vam može uštedjeti dragocjeno vrijeme i sredstva u fazi istraživanja. Saveznici mogu imati više znanja od vas i upozoriti vas na predstojeće povoljne okolnosti za vršenje uticaja. Naravno, prateći rad drugih organizacija izbjeći ćete i nepotrebnu duplikaciju zadataka. Mnoge kontakte stvorit ćete prirodno tokom svakodnevnih aktivnosti. Ipak, potrebno je kreirati i strategiju kojom ćete steći simpatije pojedinaca ili grupa za koje vjerujete da mogu biti od vitalnog značaja. Povezivanje u mreže može da se vrši zvaničnim putem, učlanjivanjem organizacija u mrežu koja funkcioniše na određeno vreme, ili nezvanično, kada jednoj OCD trebaju usluge drugih organizacija ili kada žele da razmjenjuju informacije. Prilikom razvijanja kontakata trebate imati na umu dvije ključne stvari: Ljudi moraju imati razlog za razmjenjivanje informacija s vama. Pokušajte ih uvjeriti u važnost onoga što radite i da bi oni to trebali neizostavno podržati. Ne zaboravite pomagati vašim kontaktima i saveznicima na isti način kao što očekujete da oni pomognu vama. Potom možete očekivati da i oni vama uzvrate uslugu.

KOALICIJA je savez više organizacija i/ili pojedinaca koji/e imaju isti cilj i udružuju svoje snage da bi zajedničkim uticajem riješili određeni problem. Unutar koalicija svaka organizacija / pojedinac zadržavaju autonomiju djelovanja. I koalicije mogu da razmjenjuju informacije i usluge, ali naglasak je na djelovanju. Grupe koje stvaraju koaliciju često se upoznaju kroz raniju nezvaničnu saradnju ili kroz mrežu. Koalicija može da bude ad hoc i privremena, stvorena radi zajedničkog vođenja neke kampanje, ili trajna, tako da bude na raspolaganju organizacijama u njenom sastavu kad god se pojavi potreba. U Americi je posebno veliki broj koalicija građanskih udruženja koje djeluju kao stalne koalicije. Njihov cilj je, koristeći elemente progresivnih pokreta, formirati bazu koja je dovoljno moćna da riješava zajedničke probleme. Veze između organizacija mogu biti definsane i na druge načine kao što su: simpatizerstva, udruživanja, savezi, konfederacije, federacije, radne grupe itd. Koalicije nisu, niti se mogu posmatrati kao romantični parovi, one su više brakovi sklopljeni radi zajedničkog interesa. Ukoliko je formalnog tipa, njihovo udruživanje i zajednički rad u tzv. udruženja višeg nivoa ili saveze kao zakonom određene kategorije na nekom polju djelovanja koje je registracijom definisano, predviđaju i važeći zakoni o udruženjima ili fondacijama.

Udruženje od javnog interesa je ono čije djelovanje prevazilazi interese njegovih članova i ako je namijenjeno prije svega interesu javnosti ili nekim segmentima određene oblasti uključujući: zdravstvo, nauku, socijalnu zaštitu, građansko društvo, ljudska prava i manjine, pomoć siromašnima, pomoć invalidima, djeci i starijim osobama, zaštitu okoline, toleranciju, kulturu, amaterske sportove, vjerske slobode i pomoć žrtvama elementarnih nepogoda, te eventualno druge oblasti od javnog interesa. Na državnom nivou ovaj status utvrđuje i dodjeljuje Ministarstvo pravde BiH u skladu sa kriterijima koji su definisani njegovim pravilnikom. U Republici Srpskoj status udruženja od javnog interesa utvrđuje Vlada na prijedlog Ministarstva uprave i lokalne samouprave RS, uz pribavljeno mišljenje nadležnog ministarstva u sferi djelovanja udruženja, primjenjujući veći broj principa (multietničnost, teritorijalni princip itd.) svake tri godine, u skladu sa zakonom i Pravilnikom o kriteriju i postupku za dodjelu novčane pomoći udruženjima od javnog interesa, ostalim udruženjima i fondacijama. Takva udruženja mogu ostvariti poreske, carinske i druge olakšice. U zakonu FBiH nisu definisana udruženja od javnog interesa.

Sporazum o saradnji između Vijeća ministara Bosne i Hercegovine i nevladinih organizacija u Bosni i Hercegovini (Sporazum) potpisan je 30.11.2017. godine. Potpisnici Sporazuma su se obavezali da će posvetiti sve svoje kapacitete izgradnji prosperitetnog, pravednog, otvorenog, pluralnog i demokratskog društva u Bosni i Hercegovini. Pored toga, potpisnici su potvrdili svoju opredijeljenost za saradnju u ispunjavanju uslova za punopravno članstvo Bosne i Hercegovine u Evropskoj uniji. Ovim Sporazumom se nastoje definisati prioriteti koji će bolje korespondirati sa novim izazovima za BiH i mogućnostima za saradnju Vijeća ministara BiH i nevladinih organizacija. S tim u vezi, Sporazum preciznije smješta ovu saradnju u oblast javnih politika koje su u nadležnosti Vijeća ministara BiH. Saradnja između institucija BiH i nevladinih organizacija nije sama sebi svrha, već je u funkciji većeg učešća građana i nevladinih organizacija u procesima kreiranja i primjene javnih politika, uvažavajući različite ali komplementarne uloge koje institucije BiH, građani i nevladine organizacije imaju u ovom procesu. Time se stvaraju uslovi za kreiranje kvalitetnih javnih politika i njihovu efikasnu primjenu. Tekst sporazuma dostupan je na http://www.mpr.gov.ba/NVO/default.aspx?id=7076&langTag=bs-BA.